वाघांची दहशत रोखणारा भन्नाट ‘पवनी मॉडेल’! मुखवट्याच्या युक्तीने दोन वर्षांत शून्य मृत्यू

भंडारा जिल्ह्यातील साकोली, पवनी आणि तुमसर तालुक्यात वाढलेल्या वाघांच्या हालचालींमुळे नागरिकांमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण झाले होते. वारंवार होणाऱ्या हल्ल्यांमुळे गावात राहणेही कठीण झाले होते. मात्र या गंभीर समस्येवर पवनी वनपरिक्षेत्राने एक अनोखा आणि प्रभावी उपाय शोधून काढला आहे, ज्यामुळे आज ‘पवनी मॉडेल’ राज्यभर चर्चेत आले आहे.

मुखवट्याची कल्पक युक्ती ठरली जीव वाचवणारी

वाघ हा प्राणी साधारणपणे दबा धरून मागून हल्ला करतो, ही त्याची नैसर्गिक शिकारीची पद्धत आहे. याच गोष्टीचा अभ्यास करून वनविभागाने गावकऱ्यांना डोक्याच्या मागील बाजूस मानवी चेहऱ्याचे मुखवटे लावण्याचा सल्ला दिला. त्यामुळे वाघाला समोर आणि मागूनही माणूस पाहत असल्याचा भास होतो आणि तो हल्ला टाळतो.

शेतात काम करताना किंवा जंगलाच्या कडेला जाताना ग्रामस्थ हे मुखवटे वापरत असल्याने वाघ गोंधळात पडतो आणि हल्ल्याची शक्यता कमी होते. हा साधा उपाय अत्यंत प्रभावी ठरला आहे.

दोन वर्षांत एकही मृत्यू नाही

या प्रयोगाचा सर्वात मोठा परिणाम म्हणजे गेल्या दोन वर्षांत पवनी वनपरिक्षेत्रात वाघाच्या हल्ल्यात एकाही व्यक्तीचा मृत्यू झालेला नाही. याआधी मात्र साकोली तालुक्यात दोन जणांचा मृत्यू आणि एक महिला गंभीर जखमी झाल्याने परिस्थिती चिंताजनक झाली होती.

वनविभागाने मोहफुल हंगामात जंगलात जाणाऱ्या नागरिकांना मोठ्या प्रमाणावर मुखवटे आणि मेगाफोन वितरित केले. आतापर्यंत १००० ते १५०० मुखवटे देण्यात आले असून, यंदाही सुमारे ७०० मुखवटे वाटप करण्यात आले आहेत.

वाघाची ‘शिकारीची मानसिकता’ बदलली

मोहफुल वेचताना माणूस वाकलेल्या अवस्थेत असतो, त्यामुळे तो वाघासाठी सहज लक्ष्य बनतो. पण मागे लावलेल्या मुखवट्यामुळे वाघाला माणूस आपल्याकडे पाहत असल्याचा भास होतो. त्यामुळे त्याची ‘सरप्राईज अटॅक’ची संधी निघून जाते आणि तो हल्ला करण्यापासून परावृत्त होतो.

या उपायामुळे वाघाच्या वर्तनातही बदल दिसून आला असून, मानव-वन्यजीव संघर्ष कमी करण्यात मोठी मदत झाली आहे.

राज्यभर चर्चेत ‘पवनी मॉडेल’

या यशस्वी प्रयोगामुळे ‘पवनी मॉडेल’ आता राज्यभर चर्चेचा विषय बनला आहे. नागपूर वनपरिक्षेत्रासह इतर भागातही या मॉडेलचा अभ्यास केला जात आहे. मानव आणि वन्यजीव यांच्यातील संघर्ष कमी करण्यासाठी हा उपाय दिशादर्शक ठरत आहे.

जनजागृतीवर विशेष भर

वनपरिक्षेत्र अधिकारी वृषाली नागदेवे यांनी सांगितले की, केवळ उपाययोजना नव्हे तर जनजागृतीही तितकीच महत्त्वाची आहे. नागरिकांना समूहाने जंगलात जाणे, मेगाफोनचा वापर करणे, तसेच सोशल मीडियाच्या माध्यमातून जागरूकता वाढवणे यावर भर दिला जात आहे.

मोहफुल हंगामात विशेष पथके गावागावात सक्रिय राहून नागरिकांना सतर्क करतात.

निष्कर्ष

एक साधा मुखवटा… पण परिणाम जीव वाचवणारा! पवनी वनपरिक्षेत्रातील हा प्रयोग केवळ कल्पक नव्हे, तर अत्यंत प्रभावी ठरला आहे. ‘पवनी मॉडेल’ हे मानव-वन्यजीव संघर्ष कमी करण्यासाठी एक आदर्श उदाहरण ठरत असून, इतर भागांसाठीही प्रेरणादायी ठरू शकते.